Nieuw: de politieke onderneming

Soms lees je iets waardoor allerlei puzzelstukjes in je hoofd samenvallen. „Om toekomstige uitdagingen op het spoor te komen, moet je – zo denk ik – de weg terug afleggen.” Deze bescheiden zin staat in de oratie van Vino Timmerman, hoogleraar ondernemingsrecht aan de Erasmus Universiteit. Hij was zeventien jaar lang adviseur van de Hoge Raad over vennootschapsrecht. Ik kwam de oratie op het spoor dankzij een prachtig interview met Timmerman in Het Financieele Dagblad. Ik was direct gegrepen door zijn analyse van de positie van het grote bedrijfsleven in de maatschappij, vroeger en nu.

Timmerman schetst die geschiedenis aan de hand van het vennootschapsrecht. Daarin slaan de grote westerse trends neer. Het begint, uiteraard, bij de opkomst van ondernemingen (1880 en 1940). Veel Nederlandse multinationals werden tussen 1880 en 1920 opgericht: Shell, Philips, de voorlopers van Akzo en Unilever, Albert Heijn, DSM, Hoogovens en KLM.

Daarna volgt ‘de fase van de sociale onderneming’ (1945-1980). De verzorgingsstaat wordt opgebouwd en werknemers krijgen bijvoorbeeld medezeggenschap in bedrijven.

Als de westerse economieën stagneren in de jaren zeventig, volgt ‘de periode van de bijna exclusief economische onderneming’ (1980-2015). Voor het vennootschapsrecht kijkt Nederland naar de VS en het VK: het wordt meer gericht op aandeelhouders. Kapitaalmarkten worden vrijer. Buitenlandse beleggers krijgen de meerderheid van de aandelen in Nederlandse beursgenoteerde bedrijven in handen.

Ondernemingen „komen losser te staan van de gemeenschap waaruit zij voortkomen”. De positie van vakbonden verzwakt. Dit is de periode van hoge dividenduitkeringen, prestatiebonussen voor bestuurders en de inkoop van eigen aandelen om de koers op te drijven. Timmerman schetst scherp hoe de top van bedrijven als het uitkomt wél het ‘stakeholdermodel’ aanhangt (en zich dus beroept op andere belangen dan die van de aandeelhouder). Namelijk als ze worden belaagd door een ander bedrijf dat ze wil overnemen.

Inmiddels zijn we aanbeland in het nu: het tijdperk van de politieke onderneming. Via het vennootschapsrecht belast de politiek bedrijven met publieke taken. Timmerman noemt het bevorderen van duurzaamheid en diversiteit (vrouwenquotum) en het bestrijden van fraude. „Er vindt misschien wel een zekere herworteling van de vennootschap plaats.”

Timmerman doet allerlei suggesties om die trend te versterken: van werknemers aandelen geven, tot een verbod op bonussen die samenhangen met de beurskoers. De coronacrisis kan ook een zet geven, denkt Timmerman: in ruil voor steun moeten bedrijven zich politiek wenselijk gedragen.

Nadat ik de oratie had gelezen, zag ik overal voorbeelden van wat Timmerman beschrijft. Zo bepaalde de Tweede Kamer onlangs dat bedrijven die coronasubsidie krijgen hun personeel moeten helpen nieuw werk te vinden: de sociale onderneming! Ik vermoed dat de toestand rond de dividendbelasting en Unilever de VVD heeft genezen van haar liefde voor de economische onderneming.

En bij de discussie rond de macht van de Amerikaanse techbedrijven zie je levensgroot de politieke onderneming opdoemen, – die zich (onder druk gezet) bezighoudt met wat wel en niet gezegd mag worden op sociale media als Facebook en Twitter. Dit voorbeeld toont voor mij ook de gevaren van de politieke onderneming. Grote bedrijven die het publieke debat modereren krijgen nóg meer macht. Liever breek je die macht door consumenten eigenaar te maken van de data die ze voor big tech genereren.

Marike Stellinga is econoom en politiek verslaggever. Ze schrijft elke week in NRC over politiek en economie.

Over aadvredenbregt

zie de pagina About
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s